Matura Pytania jawne

21.10.2026 10:58

Motyw tańca śmierci

Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów "Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią". W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Spis treści

Teza
Rozwinięcie
Kontekst 1
Kontekst 2
Zakończenie
Jak zrozumieć temat i przygotować odpowiedź?
10 najczęstszych błędów
Najpopularniejsze dla Ciebie

Posłuchaj opracowania

Teza

Motyw tańca śmierci jest zjawiskiem, które ukształtowało się w epoce średniowiecza w celu uświadomienia ludziom nieuchronność śmierci i równości wszystkich ludzi wobec niej. W epoce średniowiecza sztuka często podejmowała temat śmierci człowieka, przede wszystkim literatura oraz malarstwo. Zainteresowanie tym zagadnieniem było wynikiem sytuacji, jaka panowała w tej epoce.

Liczne wojny, zarazy, głód, brak możliwości leczenia sprzyjały rozważaniom o śmierci, ponieważ życie nie trwało zbyt długo. Perspektywa bliskiej śmierci nie napawała optymizmem, przez co człowiek szukał nadziei w życiu wiecznym.

Dlatego równie ważnym czynnikiem była religia chrześcijańska, która traktowała życie ludzkie jako etap przejściowy – ważne jest to, co nastąpi po śmierci, ziemskie życie jest tylko przygotowaniem do życia wiecznego. Toteż tak ważne było nieustanne przypominanie o śmierci ("memento mori" – pamiętaj o śmierci), aby człowiek nie przywiązywał się zbytnio do życia.

Tak częste rozważania o śmierci spowodowały, że człowiek zaczął wyobrażać sobie śmierć jako postać o ciele kobiety, kościotrupa, ciała rozpadającego się w wyniku śmierci, odrażającego i gnijącego, czasem samej ludzkiej czaszki. Śmierć najczęściej odziana była w biała chustę, a jej nieodłącznym atrybutem była kosa, która symbolizowała odbieranie życia.

Z czasem, pod wpływem tego wyobrażenia śmierci, ukształtował się motyw śmierci tańczącej, tzw. „danse macabre". Motyw ten ukazywał śmierć tańczącą w korowodzie albo na przodzie orszaku. W czasie „danse macabre" śmierci towarzyszą ludzie różnych stanów społecznych, pozycji, wieku: król, żebrak, pan, podwładny, biedny, bogaty, stary, młody, głupi, mądry itp. Taniec śmierci miał uświadamiać ludziom potęgę, moc śmierci oraz równość wszystkich wobec niej.

Sprawdź wyszukiwarka kierunków studiów

Dalsza część artykułu pod reklamą

Rozwinięcie

W średniowiecznym utworze pt. „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" zauważamy motyw tańca śmierci. Ten zabytek polskiej literatury średniowiecznej anonimowego autora przedstawia dialog pomiędzy Śmiercią a Polikarpem. Polikarp – uczony, mędrzec prosił Boga, by ukazała mu się Śmierć we własnej osobie.

Bóg wysłuchał prośby mędrca i pozwolił mu ujrzeć Śmierć podczas modlitwy w kościele. Śmierć w utworze jest przedstawiona jako postać odrażająca i przerażająca: „Chuda, blada, żółte lice (…) Upadł ci jej koniec nosa, Z oczu płynie krwawa rosa; Przewiązała głowę chustą (…) Nie było warg u jej gęby (…) Groźną kosę w ręku mając”.

Ta antropomorfizacja śmierci ukazana w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią jest typowa dla epoki średniowiecza, zaś jej karykaturalność wywołuje efekt groteskowy, a więc w pewnym sensie komiczny, ponieważ w obrazie Śmierci dostrzegamy nadmiar elementów przerażających.

Jednak bohater utworu – Polikarp, czuje ogromny respekt wobec śmierci (Polikarp upada z przerażenia na podłogę), w końcu dochodzi do rozmowy pomiędzy bohaterami dialogu, podczas której mędrzec zadaje Śmierci kluczowe dla niego pytania: Czy dawno się urodziłaś? Dlaczego zabijasz ludzi? Czy można się ukryć przed śmiercią?

Śmierć okazuje się istotą, która wykonuje swoją pracę w sposób perfekcyjny, nie zważa na zasługi, wiek, wykształcenie, płeć, status społeczny, zabija wszystkich, gdy przyjdzie na nich pora. Śmieć konkretnie wymienia kogo pozbawi życia, są to: mądrzy i głupi, zdrowi i chorzy, starzy i młodzi, biedni i bogaci, osoby świeckie i duchowne, filozofowie, astronomowie, kupcy, rzemieślnicy, karczmarze itp.

Dodatkowo Śmierć pracuje nieustannie – we dnie i noce, nie posiada też ograniczeń przestrzennych – zabija od od wschodu do zachodu, na północy i południu. Ten fragment jest ewidentnym nawiązaniem do średniowiecznego motywu „danse macabre", autor anonimowego utworu z jednej strony chce uświadomić czytelnikom potęgę i moc śmierci, jej powszechność, nieodwracalność, niemożliwość uniknięcia, jak również jej niespodziewaność.

Z drugiej strony uświadamia, że śmierć dotyka każdego, status majątkowy czy społeczny nie umożliwi człowiekowi uniknięcia śmierci, nawet nie można jej odłożyć czasowo, spotkanie z Śmiercią jest ostateczne. Można powiedzieć, że wszyscy ludzie są równi wobec śmierci.

Śmierć w utworze, mimo ewidentnego komicznego charakteru i wizerunku, jest istotą bezwzględną i okrutną, przychodzi po człowieka z wielką ochotą i metaforycznie „zaprasza go do tańca”, który oznacza dla człowieka koniec ludzkiej egzystencji, ziemskiej egzystencji.

Sprawdź wyszukiwarka uczelni

Dalsza część artykułu pod reklamą

Kontekst 1

Motyw „danse macabre" jest widoczny przede wszystkim w malarstwie, na uwagę zasługują dwaj artyści pochodzenia niemieckiego: Michael Wolgemut oraz Hans Holbein. Dzieło Michaela Wolgemuta pt. „Taniec śmierci" przedstawia postacie śmierci, które w rytm muzyki tańczą razem ze sobą, kościotrupy ewidentnie radują się, wykonując swoją pracę.

Dzieło skupia swoją uwagę na postaci Śmierci, która ma uświadomić odbiorcy nieuchronność umierania. W twórczości Hansa Holbeina na wielu drzeworytach widać przede wszystkim motyw równości wobec śmierci, cykl utworów (zbiór drzeworytów) przedstawia postać Śmierci zaangażowaną w różne czynności, prace, podczas których bohaterka spotyka ludzi reprezentujących różne grupy społeczne i różne zawody.

W czasie codziennych zajęć upersonifikowana Śmierć w kształcie kościotrupa odbiera życie z wielkim zaangażowaniem, nie zważając na zasługi, wiek czy zdrowie.

Ogólnie rzecz biorąc, można zauważyć, że w malarstwie średniowiecznym dominowały dwa typy obrazowania motywu „danse macabre", pierwszy typ przedstawiał korowód, w którym dostrzegamy ludzi różnego stanu społecznego, gdzie każdy przedstawiciel tańczył ze śmiercią w parze, drugi typ ukazywał orszak, w którym śmierć prowadzi wszystkich ludzi z różnych grup społecznych.

Prawie wszystkie obrazy, rysunki czy też drzeworyty ukazują śmierć jako postać jednocześnie zabawną i przerażającą.

Sprawdź czy dostaniesz się na studia kalkulator maturalny

Dalsza część artykułu pod reklamą

Kontekst 2

W epoce baroku zauważamy zainteresowanie tematyką śmierci, skupienie uwagi na tym zagadnieniu było wynikiem wielu czynników (choroby, zarazy, wojny itp.), podobnie jak w średniowieczu w wieku XVII nastąpił także wyraźny zwrot w stronę religii chrześcijańskiej, człowiek szukał oparcia w wierze, skoro śmierć czyhała na niego z każdej strony.

W związku z tym w epoce baroku powstają dzieła ukazujące motyw tańca śmierci. W Polsce zyskał popularność obraz pt. „Taniec śmierci" znajdujący się w kościele Bernardynów w Krakowie. Obraz przedstawia scenę centralną, w której na kształt korowodu kobiety z różnych stanów społecznych na przemian tańczą ze Śmiercią. Wokół tej sceny umieszczone są tzw. medaliony ukazujące sceny rodzajowe, tym razem mężczyzn tańczących ze Śmiercią.

Podobnie jak w głównej części obrazu, wszystkie postacie wywodzą się z różnego stanu społecznego. Natomiast w górnej części obrazu znajdujemy typowe elementy wanitatywne, czyli zegar i klepsydrę stojące na czaszce, które mają przypominać o przemijalności życia i nieuchronności śmierci. Obraz „Taniec śmierci" anonimowego autorstwa ma wyraźnie średniowieczne przesłanie – wszyscy ludzie są równi wobec śmierci.

Sprawdź arkusze maturalne

Dalsza część artykułu pod reklamą

Zakończenie

Taniec śmierci to z pewnością bardzo popularny motyw, miał na celu uświadomić człowiekowi nieuchronność śmierci, również podkreślał marność i przemijalność ludzkiego żywota – motyw „Vanitas vanitatum et omnia vanitas" (Księga Koheleta – marność nad marnością, wszystko marność), przede wszystkim jednak uświadamia równość wszystkich ludzi wobec niej (POTWIERDZENIE TEZY).

Śmierci nie sposób uniknąć, można się jednak do niej odpowiednio przygotować, aby móc dostąpić zbawienia. Dlatego właśnie w średniowieczu tak ważne było przypominanie człowiekowi o śmierci na każdym kroku, a człowiek musiał ciągle pamiętać, że Mors certa, hora incerta - śmierć pewna, godzina niepewna.

posłuchaj tego opracowania w spotify

Dalsza część artykułu pod reklamą

Jak zrozumieć temat i przygotować odpowiedź?

Motyw tańca śmierci był podejmowany już przez najstarsze teksty literackie. Największą popularnością cieszył się jednak w średniowieczu - epoce, z której się wywodzi. To właśnie w tym okresie ludzie szczególnie doświadczali kruchości ludzkiego życia, a idea danse macabre przypominała, że śmierć dotyczy każdego, niezależnie od pochodzenia, majątku czy wieku.

Najważniejsze pojęcia

Motyw - powtarzający się w literaturze różnych epok komponent świata przedstawionego, który jest niepodzielny.

Taniec śmierci - z łaciny danse macabre. Motyw, który zakładał, że każdy człowiek, niezależnie od stanu społecznego, posiadanych bogactw, piękna, wieku, jest równy wobec śmierci. W kontekście graficznym uwidacznia się on wszędzie tam, gdzie widzimy korowód ludzi, bardzo często trzymających się za ręce, prowadzonych przez uosobioną Śmierć - to najpopularniejsze jego przedstawienie.

Co warto uwzględnić w odpowiedzi?

Wyjaśnienie problemu z tezą - we wstępie wypowiedzi monologowej konieczne jest zdefiniowanie na czym polega motyw tańca śmierci i jak go rozumiemy. Następnie przedstawiamy swoje stanowisko - możemy oprzeć się na znaczeniu tego komponentu w literaturze czy w ludzkim życiu. Ważne, żeby nasza teza była spójna z przykładem i kontekstem, na które w kolejnych krokach się powołamy.

Przykład z “Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” - odwołanie się do lektury to jeden z najważniejszych elementów wypowiedzi. Należy opowiedzieć w jaki sposób realizuje się w niej motyw danse macabre, skupiając się przy tym zwłaszcza na postaci Śmierci oraz tym jak opowiada o swojej sile i powszechności.

Kontekst - w ramach kontekstu powołujemy się na inny utwór, który realizuje podany w temacie motyw i zestawiamy go z “Rozmową Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Nie trzeba ograniczać się wyłącznie do literatury – w kontekście możemy skorzystać również z filmów, seriali, obrazów, gier czy piosenek.

Wniosek - ostatnim etapem wypowiedzi monologowej powinno być wyciągnięcie przez nas wniosków i podsumowanie ich w zakończeniu. Ważne, aby potwierdzić przy tym postawioną we wstępie tezę.

Dalsza część artykułu pod reklamą

10 najczęstszych błędów

Motyw tańca śmierci z pozoru wydaje się prosty – jak się jednak okazuje, niektórym uczniom sprawia on problemy. Dzieje się to zwłaszcza w kontekście odwołania się do literatury, a nie obrazów, które w prosty sposób przekazują nam jego ideę. Czego więc unikać i na co uważać w wypowiedzi monologowej?

1. Traktowanie motywu tańca śmierci zawsze w sposób dosłowny

Taniec śmierci jest motywem, który większości osób kojarzy się dość dosłownie - albo z korowodem osób z różnych stanów, albo – jak w przypadku "Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" z opisami literackimi, które wychodzą z ust samej Śmieci, mówiącej o swej sile i powszechności. Niekiedy jednak trudno może być nam znaleźć w pamięci tekst kultury, który idealnie w ten sposób będzie ten motyw prezentował. Wówczas warto odnieść się do trochę bardziej odległego jego przedstawienia i odwołać się do dzieł, w których śmierć ponoszą różni ludzie, niezależnie od ich woli, pochodzenia, majątku.

2. Niepełne omówienie problematyki danse macabre

Należy pamiętać, że motyw ten to nie tylko śmierć. Kluczowe jest tutaj przesłanie, że mimo że w życiu doczesnym nie każdy jest sobie równy - co wynika z wielu czynników, takich jak finanse, pochodzenie, wiek, stan zdrowia – to w kontekście śmierci nikt nie jest lepszy. Zabierze ona każdego i nie da się od niej uciec, bo to sfera, w której czynniki zewnętrzne nie grają roli. Właśnie dlatego warto już za życia postępować tak, aby w momencie jego kresu nie bać się.

3. Złe opisanie postaci Śmierci w “Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”

Uosobienie śmierci współcześnie przedstawiane jest w tekstach kultury jako kościotrup z kosą i czarną szatą. Ze względu na popularność tego obrazu to właśnie w ten sposób wielu maturzystów wizualizuje sobie postać z "Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" i tak opisuje ją komisji. Jest to jednak błąd - Śmierć ze średniowiecznego dzieła ukazana została w sposób o wiele bardziej tragiczny i drastyczny.

4. Mylenie motywów

Motyw danse macabre bardzo łatwo jest pomylić z problematyką żalu, cierpienia czy rozpaczy po utracie bliskich osób, o któych czytamy na przykład w "Lamencie świętokrzyskim". Choć wszystko to może łączyć się z tańcem śmierci, to wcale nie musi i warto nauczyć się oddzielać od siebie te motywy.

5. Upraszczanie przesłania motywu

Warto pamiętać, że motyw danse macabre nie miał po prosu straszyć widmem śmierci i piekła. Przesłanie jest o wiele głębsze - taniec śmierci uświadamiał człowiekowi kruchość ludzkiego życia, jego ulotność i to, że należy odpowiednio przygotować się do życia pozaziemskiego.

6. Uznawanie każdego tańca w literaturze za taniec śmierci

Taniec to częsty motyw, pojawiający się w wielu lekturach, ale nie każda jego realizacja będzie odpowiadała danse macabre! Warto zapamiętać, że taniec w "Weselu", "Dziadach" czy "Panu Tadeuszu" odpowiada zupełnie innemu przesłaniu niż taniec śmierci.

7. Zbyt potoczny język wypowiedzi

Wypowiedź monologowa bardzo często charakteryzuje się mniej formalnym językiem niż wypowiedź pisemna. Mimo to należy uważać, jakich zwrotów i wyrażeń używamy - niektóre mogą okazać się zbyt kolokwialne, a przecież sposób naszej wypowiedzi również jest oceniany przez komisję!

8. Brak wyraźnej tezy we wstępie

Teza warunkuje całą naszą wypowiedź - to właśnie ją udowadniamy w dalszej części pracy i to ona jest wyznacznikiem naszych późniejszych słów. Nie zawarcie jej w wypowiedzi to bardzo duży błąd!

9. Nieodpowiedni kontekst

Kontekst ma być przede wszystkim funkcjonalny, a więc musi pogłębiać i rozwijać zagadnienie, poruszone wcześniej. Nie możemy więc przywołać tekstu kultury, który zupełnie nie łączy się z przedstawianym przez nas wcześniej wątkiem, zwłaszcza, że połączenie między kontekstem a przykładem musi zostać przez nas wprost wykazane!

10. Brak podsumowania

Często uczniowie chcą jak najszybciej skończyć mówić i ich zakończenie jest bardzo zdawkowe, albo – co gorsza – nie ma go wcale. To błąd! Właśnie w zakończeniu podsumowujemy swoje rozważania, wyciągamy wnioski i – co ważne - potwierdzamy tezę.

Dalsza część artykułu pod reklamą